म्हापसेकरांचा राखणदार: श्री बोडगेश्वर
उत्तर गोव्यातील अत्यंत गजबजलेल्या म्हापसा शहराची राखणदार देवता, जी स्थानिक लोकांच्या मनामध्ये एक श्रद्धापूर्ण स्थान राखून आहे ती म्हणजे देव बोडगेश्वर.
म्हापशातील भक्तांचा असा दृढ विश्वास आहे की देव बोडगेश्वर म्हापसा शहराचे संरक्षण करतो आणि येथील लोकांवर सदैव लक्ष ठेवून असतो. पिढ्यानपिढ्या हा विश्वास आणखीनच दृढ होत आहे.
पणजी शहरापासून सुमारे बारा कि. मी. अंतरावर आणि म्हापसा बस स्टॅन्ड पासून साधारण एक कि. मी. अंतरावर असलेले हे मंदिर केवळ म्हापशाच्या रहिवाशांसाठीचे एक श्रद्धास्थान नसून, सर्व गोमंतकीयांची बोडगेश्वरावर श्रद्धा आहे. त्याचबरोबर गोव्यातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा स्थळे पाहणाऱ्या पर्यटकांनाही ते तितकेच आकर्षित करते. हिरव्यागार झाडांनी आणि मोकळ्या शेतांनी वेढलेल्या ह्या मंदिराचा परिसर अत्यंत शांत असल्यामुळे केवळ भाविकांचं नाहीत तर गोव्यातील पारंपरिक संस्कृतीचा अनुभव घेऊ इच्छिणारे प्रवासीही ह्या मंदिराला भेट देतात.
या मार्गदर्शक लेखात तुम्हाला पुढील गोष्टींबद्दल माहिती मिळेल:
- बोडगेश्वर मंदिराचा इतिहास
- मंदिराची वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुरचना आणि पवित्र प्रतीके
- दरवर्षी साजरा होणारा बोडगेश्वर जत्रा उत्सव
- भेट देणाऱ्या भाविकांसाठी महत्त्वाची माहिती आणि प्रवास टिप्स
- म्हापशाजवळ भेट देण्यासारखी इतर ठिकाणे
बोडगेश्वर मंदिराचा इतिहास
म्हापसा शहरामध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी काही अंतरावर मोकळा असलेला परिसर पूर्वी बोडगिणी म्हणून ओळखला जात असे. ही जागा आधी पाणथळ दलदलीची होती व त्यामुळे इथे केवड्याची भरपूर झाडे होती. स्थानिक भाषेत केवड्याला बोडगी असे म्हणतात. याच कारणामुळे ह्या भागालाही बोडगिणी असे नाव पडले व इथे पुजल्या जाणाऱ्या रक्षणकर्त्या देवतेला बोडगेश्वर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
बोडगेश्वराला आंगवणी म्हणजे नवसाला पावणारा असे मानले जाते. त्यामुळे आसपासच्या गावांमधून आणि शहरांमधून अनेक भाविक येथे येऊन आपले नवस बोलतात आणि देवाचा आशीर्वाद घेतात.
नवसाला तो पावतो ही त्याच्याबद्दल श्रद्धा आहेच परंतु त्याचबरोबर बोडगेश्वर हा सदैव म्हापशाची आणि म्हापशेकरांची राखण करतो असा त्याच्यावर गाढ विश्वास आहे. त्यामुळे सर्व म्हापशेकर बोडगेश्वराची मनापासून भक्ती करतात.
बोडगेश्वराबद्दल काही लोक असे सांगतात की तो काळोख्या रात्री हातामध्ये मशाल घेऊन मंदिराच्या सभोवतालच्या शेतात फिरताना दिसतो.
बोडगेश्वर मंदिराचे स्थापत्य
मोकळे मैदान आणि आजूबाजूची शेती अशा सुंदर परिसरात बोडगेश्वराचे मंदिर उभे आहे. शहरापासून काही अंतरावर असूनही इथे एक वेगळीच शांतता आपल्याला अनुभवता येते.
गोव्यातील राखणदार देवता किंवा आजोबा देव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवतांची मंदिरे साधारणपणे वेगळ्या वास्तुशैलीत बांधली जातात. इतर बंदिस्त मंदिरांप्रमाणे ती भिंती आणि दरवाज्यांनी बंदिस्त नसतात तर बहुधा तीन किंवा चार बाजूंनी उघडी असतात. बोडगेश्वर, देव आजोबा हे केरी येथील मंदिर यांचेही स्थापत्य याच प्रकारात मोडते. ही अशी मंदिरे तीन किंवा चार बाजूने उघडी असण्यामागे अशी संकल्पना असावी की आपला राखणकर्ता देव सर्वांसाठी सहज उपलब्ध आहे आणि संपूर्ण गावाचे रक्षण करत आहे.
बोडगेश्वराचे मंदिरही असेच तीन बाजूनी उघडे आहे. मंदिरामधील खांबांवरती देवतांच्या मूर्ती कोरल्या आहेत. ह्या खांबांच्या वरील भिंतींवर पुराणातील विविध दृश्ये कोरलेली आपल्याला पाहायला मिळतात. मंदिरासमोरील पायऱ्या चढून जाताच दोन खांब दिसतात, ज्यांच्यावर अष्टविनायकांच्या मुर्त्या आहेत आणि वरील भिंतीवर सुबक अशी गणपतीची मूर्ती कोरलेली आहे. ह्या भिंतीखाली पाच मोठ्या पितळी घंटा आहेत. ज्या मंदिराच्या विशिष्ट सौंदर्यात भर घालतात.
देव बोडगेश्वराची आकर्षक मूर्ती
मंदिराच्या पायऱ्या चढून वर जात असतानाच भाविकांचे सारे लक्ष समोरच्या देव बोडगेश्वराच्या मूर्तीकडे आकर्षले जाते. आणि सगळ्यात आकर्षित करतात ते देव बोडगेश्वराचे डोळे!
शांत करुणामय भाव असलेले डोळे हे या मूर्तीचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य आहे. अतिशय प्रसन्न असे ते डोळे जणू भाविकांना आश्वस्त करत असतात की, ‘मी आहे तू कसलीच चिंता करू नको’.
डोक्यावरील आकर्षक फेटा. उजव्या हातात दण्ड आणि डाव्या हातात मशाल, खांद्यावर घोंगडे, पायात वहाणा अशी ही अत्यंत देखणी आणि विलोभनीय उभी मूर्ती कितीतरी वेळ आपल्याला खिळवून ठेवते.
शक्ती आणि शांततेचा विलक्षण संगम देव बोडगेश्वराच्या मूर्तीमध्ये पाहायला मिळतो.
बोडगेश्वराच्या मूर्तीच्या बरोबर वर देवी शांतादुर्गेची सुंदर मूर्ती आहे. हातामध्ये ढाल आणि तलवार असणारी म्हापसा शहराची अधिष्ठात्री देवता शांतादुर्गा म्हणजे शांती आणि शक्तीचे प्रतीक होय.
मंदिरातील वृक्ष आणि चित्तवेधक सत्यनारायण
बोडगेश्वराच्या मूर्तीच्या पाठीमागे एक मोठा वृक्ष आहे. ह्या वृक्षाच्या चहुबाजूने सुरक्षितरित्या भिंती बांधावलेल्या आहेत. प्रदक्षिणेच्या वाटेवर मागच्या बाजूने ह्या पवित्र वृक्षाचे दर्शन घेता येते.
ह्या वृक्षाच्या समोरच काही अंतरावर असलेल्या चतुर्भुज सत्यनारायणाच्या अप्रतिम रेखीव सुंदर मूर्त्या हे ह्या देवळाचे आणखीन एक विशेष आकर्षण!
मध्यभागी थोडी मोठी मुख्य मूर्ती आणि ह्या मूर्तीच्या दोन्ही बाजूला दोन, दोन अशा एकूण चार तुलनेने लहान मूर्त्या आहेत. बोलके डोळे, प्रसन्न चेहरा असलेल्या ह्या मूर्त्या न्याहाळाव्या तितके थोडेच. बाजूच्या चार मूर्त्या ह्या भक्तांना सत्यनारायणाची पूजा करण्यासाठी आहेत. हिंदू धर्मात ही पूजा समृद्धी, सुख-शांती आणि कल्याण मिळवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
नयनरम्य परिसरात शोभते सुंदर मंदिर
बाहेरून होणारे ह्या मंदिराचे दर्शनही अत्यंत मनोहर आहे.
मंदिराच्या वास्तूमधील एक खास वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराचा पेटत्या मशालीच्या स्वरूपात असणारा कळस. मंदिराच्या दोन्ही बाजूलाही दोन पवित्र वृक्ष आहेत. औदुंबर आणि वडाच्या ह्या वृक्षांभोवती पार बांधलेले आहेत. मंदिरातून बाहेर येणारा मुख्य वृक्ष आणि दोन्ही बाजूचे दोन वृक्ष; अशा तीनही वृक्षांच्या सळसळणाऱ्या हिरव्यागार पानांच्या छायेखाली मंदिर छान शोभून दिसते.
दोन्ही बाजूच्या पारावर राखणदार देवतांच्या छोट्या घुमट्या आहेत. अनेक भाविक इथे वाईट शक्तींपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी आपली आणि आपल्या मुलांची नजर उतरवून घेत असतात.
परिसरात एका बाजूस तुळशी वृंदावन, समोर एका काचेच्या पेटीत असलेल्या बोडगेश्वराच्या मोठ्या वहाणा, व आणखीन पुढे असेलेला दीपस्तंभ असा मंदिराचा सम्पूर्ण परिसर अत्यंत प्रसन्न आहे.
समोरच काही अंतरावर असणाऱ्या म्हापसा शहराचे इथून छान दर्शन होते. आजूबाजूचचा शांत सुंदर परिसर आणि थोड्याच अंतरावर दिसणारी म्हापसा शहराची गजबज असे विरोधाभासी चित्राचे दर्शन घेण्यासाठी, बोडगेश्वराचे दर्शन घेऊन भाविक काही काळ मंदिराच्या परिसरात निवांत बसतात.
बोडगेश्वर जत्रा उत्सव
बोडगेश्वर मंदिराशी संबंधित सर्वात उत्साही कार्यक्रम म्हणजे बोडगेश्वराची जत्रा. प्रत्येक वर्षी साधारण जानेवारी महिन्यामध्ये ही जत्रा भरते. त्यावेळी मंदिर परिसर भाविकांनी फुलून गेलेला असतो. मंदिराभोवतीच्या मैदानामध्ये ह्यावेळी मेळा भरतो. लहान मुलांना आणि मोठ्या व्यक्तींना आकर्षित करणारी दुकाने थाटलेली असतात. लहान मोठ्या मुलांना आकर्षित करणारे खेळ असतात. त्याशिवाय विविध मंडळांची नाटके सादर केली जातातआणि सत्यनारायणाची महा पूजा असते. अत्यंत उत्साहाने हा जत्रोत्सव साजरा होतो. मोठ्या संख्येने भाविक तसेच पर्यटक ह्या उत्सवात सहभागी होतात.
पर्यटकांसाठी माहिती – बोडगेश्वर मंदिर
स्थान: बोडगिणी म्हापसा, उत्तर गोवा
पणजीपासून अंतर: सुमारे 12 किमी
मंदिर वेळ: सकाळी 7:00 – रात्री ९:३०
मुख्य उत्सव: बोडगेश्वर जत्रा (जानेवारी)
बोडगेश्वर मंदिर हे म्हापसा मार्गावर सहज मिळण्यासारखे आहे. मंदिरांना भेट देण्याची आवड असणाऱ्या पर्यटकांना हे मंदिर निश्चितपणे आवडेल.
बोडगेश्वर मंदिराजवळ पाहण्यासारखी काही ठिकाणे:
म्हापसा मार्केट – येथे होणारा शुक्रवारचा बाजार विशेषतः खूप प्रसिद्ध आहे. स्थानिक फळे, भाज्या, मसाले, कपडे आणि हस्तकला वस्तू येथे मिळतात.
लईराई मंदिर, शिरगांव – गोव्यातील एक अत्यंत प्रसिद्ध मंदिर
शापोरा किल्ला – उत्तर गोव्यातील एक लोकप्रिय किल्ला, जिथून समुद्र आणि आसपासच्या परिसराचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते.
हणजूण बीच आणि वागातोर बीच – उत्तर गोव्यातील प्रसिद्ध समुद्रकिनारे, जे त्यांच्या निसर्गसौंदर्य, सूर्यास्ताच्या दृश्यांमुळे आणि पर्यटनासाठी खूप लोकप्रिय आहेत.
बोडगेश्वर मंदिराला भेट दिल्यावर इतर स्थळांना भेट देऊन गोव्याच्या पर्यटनाचा एक परिपूर्ण आनंद घेता येईल.
बोडगेश्वर मंदिराला का भेट द्यावी?
बोडगेश्वर मंदिर हे केवळ एक साधारण धार्मिक स्थळ नसून म्हापसा शहराच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहे.
तुम्ही देवाचा आशीर्वाद घ्यायला म्हणून आलेले असाल, गोव्यातील पारंपरिक मंदिरे पाहण्यासाठी आलेले पर्यटक असाल किंवा गोव्यातील इतर गजबजलेल्या पर्यटनस्थळांपासून दूर एखाद्या शांत जागेच्या शोधात असाल तर हे मंदिर तुम्हाला एक शांत अध्यात्मिक आनंद देईल आणि ह्या मंदिराला भेट दिल्याचे तुम्हाला नक्कीच सार्थक वाटेल.
